De archieven van ANP

Naar schatting staan er – anno 2026 – 130 tot 150 miljoen beelden op ANPfoto.nl. Een aanzienlijk deel van die foto's komt van de meer dan zeventig fotoagentschappen waar het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) mee samenwerkt, zoals Alamy, AFP, Epa, Reuters en Belga. Het zijn foto's waarvan ANP de digitale bestanden bezit en die het mag exploiteren. Bezit van een bestand betekent echter niet dat ANP de auteursrechthebbende is:

Eigendom is recht, bezit is macht.

In het analoge tijdperk betekende het bezit van het fotonegatief dat jij als enige afdrukken kon maken. Een fotograaf aangesloten of in dienst bij een persbureau leverde het fotonegatief in en had er weinig zeggenschap meer over. Tegenwoordig, met een digitaal bestand, kan een fotograaf zijn werk zelf én tegelijkertijd via meerdere partijen verkopen. Mediagiganten zoals DPG Media verlangen een onbeperkte licentie en als een foto daarna bij ANP in de beeldbank belandt, heeft ANP dus géén exclusief exploitatierecht. Juridisch zit er dan zelfs helemaal geen auteursrecht meer op de foto want het auteursrecht is een uitsluitend recht. En wat ANP maar niet lijkt te willen begrijpen (en juridische leken niet weten) is dat voor het vorderen van een misgelopen licentievergoeding, een exclusieve exploitatielicentie is vereist. Je kunt immers als er meerdere uitgevers zijn, de foto via een andere partij verkregen hebben.

Het claimen van een schadevergoeding wegens een inbreuk (dat is iets anders dan een misgelopen licentievergoeding afdwingen) dient altijd te gebeuren namens de rechthebbende. Op eigen naam claimen van een schadevergoeding mag ANP alleen doen voor foto's gemaakt door werknemers en foto's waarvan het auteursrecht bij akte aan ANP is overgedragen. Bovendien geldt juridisch de voorwaarde dat het exploitatierecht exclusief moet zijn: de foto mag niet al met een onbeperkte gebruikslicentie uitgegeven zijn. 

In dit artikel een – incompleet – overzicht van Nederlandse archieven die opgegaan zijn in de beeldbank van ANP. Archieven die ANP tegenwoordig laat bewaken met AI-tools: gebruik van foto's wordt opgespoord en volautomatisch worden er vorderingen uitgestuurd. ANP presenteert zich bij die claims als rechthebbende en wekt de indruk dat je moet betalen wanneer je geen geldige licentie kunt uploaden. De omgekeerde wereld. Wie eist bewijst: ANP moet aantonen dat zij rechthebbende is dan wel de rechthebbende vertegenwoordigt én dat er nog exclusieve rechten op de foto rusten.

1. Het historische archief

Via Delpher:
Het Algemeen Nederlands Persbureau (ANP) heeft in 2008 de ANP Foundation opgericht om zijn historisch archief te ontsluiten en open te stellen voor het publiek. Alle niet-commerciële activiteiten in beeld, tekst en geluid worden ondergebracht bij de Foundation, die zowel fondsenwerver als projectenbureau is. De doelstellingen zijn:
- een duurzaam beheer en toegankelijkheid van het archief door samenwerking met culturele partners,
- een volledig beschikbaar en inspirerend (gratis) Historisch Archief voor niet commercieel gebruik

Het analoge archief van ANP bestond uit 2,5 miljoen beelden en de gedigitaliseerde foto's waren vanaf 2008 tot eind 2020 beschikbaar op anp-archief.nl. De foto's konden met een knop gedownload en gedeeld worden, zie afbeelding.

Via Geheugen van Oost:

"Centraal staat het streven om de Nederlandse bevolking optimaal toegang te verlenen tot het foto,- tekst- en geluidsarchief. Iedereen moet het gratis kunnen inzien en gebruiken."

De foto's zijn niet in het publieke domein gezet, het auteursrecht blijft bij de oorspronkelijke eigenaar. Op de foto's rusten geen exclusieve rechten wat betreft niet-commercieel gebruik. Iedereen mag de foto's gebruiken zonder winstoogmerk.

Het gedigitaliseerde analoge archief is eind 2020 geruisloos opgegaan in de commerciële beeldbank van ANP. De URL anp-archief.nl linkte vanaf eind 2020 lange tijd automatisch door naar nationaalarchief.nl. Alwaar een grote collectie historische foto's te vinden is die wél in het publieke domein staan, zoals de archieven van Anefo, Spaarnestad, KNVB en Rijkswaterstaat.

2. Hollandse Hoogte B.V.

In 2018 is de beeldbank Hollandse Hoogte (HH) opgegaan in die van ANP en stonden er meer dan negentig miljoen beelden op ANPfoto.nl. HH was een agentschap waar fotografen hun rechten behouden, HH beheerde en exploiteerde de fotonegatieven. Een deel van de foto's was reeds uitgegeven voordat HH het negatief in beheer kreeg, op die foto's rusten geen exclusieve rechten meer wat betreft redactioneel gebruik.

In het contract staat dat HH zelfstandig op kan treden tegen inbreuken: HH heeft een procesvolmacht van de fotograaf. Een schadevergoeding wegens inbreuk komt de fotograaf toe. ANP vordert en procedeert echter op eigen naam. En dat niet alleen. Op papier is HH pas in 2020 overgedragen aan ANP en dan ook nog aan een de holding van ANP. De werkmaatschappij ANP is dus, zelfs als ze uit naam van de fotograaf zouden handelen, niet eens bevoegd om op te treden tegen inbreuken. De procesvolmacht is namelijk in handen van die andere bv (ANP Holding).

Verneukeratief is dat ANP de namen van de beeldbanken die het opgeslokt heeft (waaronder dus Hollandse Hoogte die op papier opgegaan is in ANP Holding) als handelsnaam heeft geregistreerd.

3. ANP Photo B.V.

De foto's van ANP werden tot eind 2017 geëxploiteerd door ANP Photo. Op 29-12-2017 is de vennootschap opgegaan in ANP.

In 2012 zijn alle vaste fotografen ontslagen en is een groot deel daarvan gaan freelancen voor ANP Photo. In de freelancecontracten staat dat de fotografen het auteursrecht behouden en dat de foto's opgenomen worden in de digitale beeldbank met URL www.anp-photo.com. Die URL verwijst inmiddels door naar anpfoto.nl. De beeldbank van ANP Photo is opgegaan in die van ANP.

Pas in 2020 (zover ik heb kunnen nagaan) zijn er weer enkele fotografen in loondienst getreden bij ANP. Bij loondienst verwerft ANP automatisch het auteursrecht. Na een door ANP verloren zaak zijn de freelancecontracten aangepast: van werk dat freelancers in opdracht van ANP maken moeten zij het auteursrecht overdragen. Voor sommige fotografen aanleiding om geen opdrachten meer voor ANP te doen.

Het maakt het controleren van de overeenkomst met de fotograaf vandaag de dag ingewikkeld:

Was de fotograaf in loondienst toen de foto gemaakt werd? En zo nee, is de foto in opdracht van ANP gemaakt? En zo ja, gold op dat moment het nieuwe contract waarbij het auteursrecht is overgedragen?

Het overgrote deel van het werk van freelancefotografen is overigens in opdracht van een ander gemaakt (DPG Media, Mediahuis, NPO, bedrijfsfotografie etc.). Daarvan is ANP dus géén rechthebbende en op die foto's rusten ook géén exclusieve rechten. Mocht je in een rechtszaak belanden met een geschil over een foto van een freelancefotograaf: check of de foto rechtmatig is uitgegeven zonder copyrightvermelding van ANP. Mede daardoor won ik mijn eerste zaak als gemachtigde: de foto was namelijk door meerdere partijen, waaronder NOS, zonder naams- en copyrightvermelding gepubliceerd.

4. Kippa

Kippa was een fotopersbureau dat zich focuste op beelden uit de mediawereld. In de Hilversumse studio's waren altijd fotografen van Kippa aanwezig om foto's van programma's te maken. In 2002 heeft ANP fotopersbureau Kippa overgenomen.

De door stichting Beeld en Geluid gedigitaliseerde collectie wordt sinds 2020 aangeboden op ANPfoto.nl.

5. Nationale beeldbank

Daar schreef ik in 2021 al eens een blog over, met diverse screenshots via Wayback.

Op NationaleBeeldbank.nl konden fotografen en mediabedrijven hun stockfoto's aanbieden. Er zaten een miljoen foto's in de beeldbank. Redactioneel gebruik van foto's kostte € 6,99 en onbeperkt gebruik van alle foto's € 59,- (ik neem aan per jaar).

De bv Nationale Beeldbank bestaat niet meer. In 2018 is het bedrijf overgenomen door Hollandse Hoogte. De prijzen werden verhoogd en er moest per jaar betaald gaan worden. In 2022 is de beeldbank nieuw leven ingeblazen (met nog maar de helft van het aantal foto's) en is het jaartarief weer afgeschaft.

Het was van korte duur. Oktober 2023 is de beeldbank opgeheven en verwees de URL door naar ANPfoto.nl.

De Nationale Beeldbank was een platform waar fotografen en andere rechthebbenden hun foto's aanboden. ANP is dus niet de rechthebbende van deze foto's. 

Bas van Beek

Bas van Beek, de directeur van Hollandse Hoogte (HH) die het fotobureau verkocht aan ANP, lijkt de grondlegger van het valse verdienmodel waarbij alle foto's die op Anpfoto.nl worden geclaimd, ongeacht of ANP de auteursrechthebbende is en of er nog exclusieve rechten op rusten. Team Fair Licensing stelt:

De betreffende afbeelding is afkomstig uit de ANP-beeldbank. De opname van het beeld in deze beeldbank geldt als bevestiging dat het ANP gerechtigd is tot exploitatie van het werk. In dit geval berusten de rechten bij het ANP.
Wij zijn dan ook bevoegd om op te treden tegen ongeautoriseerd gebruik van dit beeldmateriaal. Indien u beschikt over bewijs dat u een geldige licentie heeft verkregen, ontvangen wij dat graag ter verificatie.

Daar bovenop lijkt er geen enkele controle gedaan te worden of het gebruik onrechtmatig is. Bijvoorbeeld of het onder het citaatrecht valt. 

Reeds in 2012 is Van Beek samen gaan werken met ANP en foto's voor een paar euro gaan verkopen via de website Eerlijkefoto.nl. HH en ANP gaven bij de start aan strenger te zullen gaan handhaven op onrechtmatig gebruik en schakelden daarvoor de start-up Permission Machine in. De lage tarieven van Eerlijkefoto.nl (krokettenprijzen) veroorzaakten grote onrust onder fotografen:

Voorheen was losse verkoop niet mogelijk, konden particulieren alleen afdrukken bestellen via de fotowinkel van ANP. Vandaag de dag kun je op de URL JouwANPfoto.nl nog steeds afdrukken kopen. De fotowinkel wordt gerund door Caption Photo Gallery. Alwaar Bas van Beek de scepter zwaait...

In 2018 heeft ANP HH overgenomen en werd Van Beek fotodirecteur bij ANP. Onder zijn leiding zijn de beeldbanken hierboven beschreven opgegaan in Anpfoto.nl en zijn de handelsnamen Hollandse Hoogte e.d. geregistreerd door ANP. In 2020 vertrok hij, maar via Caption Photo Gallery heeft hij dus nog steeds toegang tot alle fotobestanden van ANPfoto.nl. Of de rechthebbenden wat terugzien van de verkochte afdrukken van hun werk is mij niet bekend. Net zoals ik niet weet of rechthebbenden delen in de opbrengsten van de achteraf afgedwongen licentievergoedingen. 

De huidige eigenaar Chris Oomen kocht ANP in 2021, ná het vertrek van Bas van Beek. Mogelijk heeft hij geen idee hoe ANP al meer dan tien jaar haar machtspositie en auteursrechtelijke instrumenten misbruikt om buitenproportionele licentievergoedingen af te dwingen voor vermeend onrechtmatig gebruik. 

Chain of title

Oftewel de eigendomsgeschiedenis van ANP:

• 1934. Opgericht als een stichting door de gezamenlijke krantenuitgevers.
• 2000. De stichting wordt omgevormd tot een besloten vennootschap.
• 2003 – 2010. NPM Capital. Een participatiemaatschappij van de familie Fentener van Vlissingen (SHV). Zij kocht het van de gezamenlijke krantenuitgevers. De niet-commerciële activiteiten werden ondergebracht in stichting Foundation ANP.
• 2010 – 2018. V-Ventures. De investeringstak van de Vereniging Veronica. In deze periode werden de commerciële activiteiten sterk uitgebouwd.
• 2018 – 2021. Talpa Network. John de Mol kocht het persbureau om een eigen nieuwsdienst binnen zijn medianetwerk te hebben.
• 2021 – heden. Chris Oomen. Hij kocht het ANP van Talpa voor circa €27,5 miljoen via zijn vennootschap Pan Beheer en stelt geen winstoogmerk met ANP te hebben: hij wil de nieuwsvoorziening behouden in het algemeen belang. Met de vernieuwing van de Nationale Beeldbank in 2022 – voor iedereen toegankelijk en met billijke tarieven –  leek hij die belofte waar te maken. Maar sinds voorjaar 2025 kun je alleen nog tegen woekertarieven losse foto's kopen bij ANP...

Mijn werk steunen? Koop mijn boek.

Het 'origineel' van de cartoon, gemaakt in het pre-AI-tijdperk.