Ik ben bezig het trieste vonnis voor de Kapotte Kachels te analyseren voor Fotoclaim.nl en vind de argumentatie van de rechtbank vals. Onbegrijpelijk dat het beroep op het parodierecht afgewezen is en de rechtbank doet alsof het een geschil is over vrijheid van meningsuiting en commerciële belangen.
Ik probeer op Fotoclaim.nl neutraal te berichten, maar mijn woede over de precedentwerking van de lelijke uitspraak zit in de weg. Dus ik vroeg Gemini om hulp:
De rechtbank Midden-Nederland heeft op 29 juli 2026 uitspraak gedaan in de zaak tussen carnavalsband De Kapotte Kachels en muziekuitgever Universal Music Publishing (ECLI:NL:RBMNE:2026:4647). De zaak draaide om het carnavalsnummer Dikke Pens (Clap Your Pens), dat gebruikmaakt van de melodie van het bekende ABBA-nummer Take A Chance On Me.
Hoewel de rechtbank erkende dat het nummer inhoudelijk de kenmerken van een parodie vertoont, heeft de band de zaak verloren. Hieronder staat uitgelegd hoe de rechter tot dit oordeel is gekomen én waarom het aanbieden om Spotify-inkomsten af te staan de zaak niet kon redden.
1. De onderbouwing van de rechtbank
Bij een beroep op de parodie-exceptie (artikel 18b Auteurswet) hanteert de rechter een toetsing in twee stappen:
Stap 1: Voldoet het nummer aan de kenmerken van een parodie? (Ja)
Volgens het Europese Deckmyn-arrest moet een parodie:
Een bestaand werk oproepen;
Duidelijke verschillen vertonen met het origineel;
Een uiting van humor of spot zijn.
Tussen partijen was niet in geschil dat Dikke Pens aan deze drie basiseisen voldoet.
Stap 2: De belangenafweging (Nee, valt nadelig uit voor de band)
Dat een nummer een parodie is, betekent niet dat het automatisch overal gepubliceerd en gestreamd mag worden. Er moet een rechtvaardig evenwicht (fair balance) worden gevonden tussen twee grondrechten:
De artistieke vrijheid / vrijheid van meningsuiting van de carnavalsband.
Het auteursrecht en de (persoonlijkheids)belangen van de oorspronkelijke makers (ABBA/Universal).
In deze belangenafweging liet de rechtbank het belang van Universal/ABBA zwaarder wegen om de volgende redenen:
Volledig gebruik van de melodie: De herkenbare melodielijn van Take A Chance On Me is gedurende het gehele carnavalsnummer te horen en vormt het dragende en meest wezenlijke onderdeel van de plaat.
Blijvende en wereldwijde associatie: Door plaatsing op Spotify is het nummer wereldwijd en voor onbepaalde tijd beschikbaar. Dit leidt tot een blijvende associatie tussen het originele werk van ABBA en een carnavalsuiting over "een dikke pens" en drankgebruik. ABBA heeft een gerechtvaardigd belang (mede gebaseerd op persoonlijkheidsrechten uit art. 25 Auteurswet) om zich tegen deze specifieke associatie te verzetten.
Proportionaliteit van het verbod: De rechter oordeelde dat de vrijheid van meningsuiting van De Kapotte Kachels niet onredelijk wordt ingeperkt. Universal heeft namelijk geen bezwaar gemaakt tegen live-uitvoeringen van het nummer op podia of het delen van video-opnames daarvan. Het verbod ziet uitsluitend op het commercieel/onbeperkt aanbieden via streamingplatforms.
2. Waarom het afstaan van Spotify-inkomsten de zaak niet verandert
Het feit dat De Kapotte Kachels hebben aangeboden de directe streamingopbrengsten van Spotify af te staan aan ABBA/Universal, veranderde de juridische uitkomst om vier inhoudelijke redenen niet:
1. Auteursrecht is geen "kooprecht"
Het auteursrecht verleent de maker het uitsluitend recht om te bepalen of, waar en hoe een werk openbaar wordt gemaakt. Een maker kan juridisch nooit worden gedwongen om een bewerking of hergebruik te accepteren in ruil voor geld. Als een rechthebbende nee zegt tegen een specifieke exploitatie, kan dit niet worden omzeild door een financiële vergoeding aan te bieden.
2. Het bezwaar van ABBA was niet financieel
De weigering van Universal/ABBA ging niet over het mislopen van royalty's, maar over reputatie, imagobescherming en zeggenschap. Ze wilden simpelweg niet dat hun muziek op wereldwijde streamingplatforms wordt gekoppeld aan deze carnavaleske uiting. Geld compenseert de schending van die belangen niet.
3. Indirect commercieel voordeel blijft bestaan
Zelfs als 100% van de Spotify-streams naar Universal zou gaan, levert de aanwezigheid van het nummer op Spotify De Kapotte Kachels nog steeds groot indirect commercieel voordeel op:
Massale naamsbekendheid (het nummer behaalde snel meer dan een miljoen streams);
Meer volgers en bereik op social media;
Meer aanvragen en hogere gages voor lucratieve live-boekingen en optredens.
De rechtbank overwoog expliciet dat de band wel degelijk een commercieel belang heeft bij de aanwezigheid op streamingplatforms, ongeacht of ze direct geld overhouden aan de streams zelf.
4. Geen automatische licentie
Indien een werk niet kwalificeert als een toegestane uitzondering (zoals een geaccepteerde parodie), sprake is van een auteursrechtinbreuk. Een inbreukmaker kan niet eenzijdig een dwanglicentie instellen door te zeggen "jullie mogen de winst hebben". Zonder een vrijwillige overeenkomst of licentie van de uitgever blijft het gebruik onrechtmatig.
Dat is een juridisch zeer scherpe observatie. Je hebt formeel-juridisch volkomen gelijk: persoonlijkheidsrechten (artikel 25 Auteurswet) zijn strikte hoogstpersoonlijke rechten van de menselijke maker(s) (in dit geval Björn Ulvaeus en Benny Andersson). Deze rechten kunnen niet worden overgedragen aan een rechtspersoon of platenmaatschappij zoals Universal Music Publishing.
De rechtbank heeft dit juridische knelpunt in het vonnis (ECLI:NL:RBMNE:2026:4647) echter omzeild door een belangrijk onderscheid te maken tussen een rechtstreeks beroep op artikel 25 Aw en het meewegen van de achterliggende belangen bij de parodie-exceptie.
Hoe de rechtbank dit juridisch heeft opgelost
1. Geen zelfstandige toetsing aan artikel 25 Aw
De rechtbank heeft niet geconcludeerd dat Universal zelf een inbreuk op artikel 25 Aw kon vorderen of dat Universal die rechten bezat. Er is dan ook geen afzonderlijke inbreuk op persoonlijkheidsrechten vastgesteld ten gunste van Universal.
2. Meewegen van achterliggende belangen via de parodie-exceptie (art. 18b Aw)
De zaak draaide primair om de vraag of Dikke Pens een toegestane parodie is onder artikel 18b Auteurswet.
Volgens het Europese kader (het leidinggevende Deckmyn-arrest van het Hof van Justitie van de EU) moet bij een beroep op de parodie-exceptie een rechtvaardig evenwicht (fair balance) worden gezocht tussen:
De vrijheid van meningsuiting/artistieke vrijheid van de parodiërende band;
De belangen en rechten van de auteursrechthebbenden en oorspronkelijke makers.
De rechtbank overwoog hierbij expliciet dat, hoewel de beoordeling van de parodie-exceptie niet samenvalt met een beroep op artikel 25 Aw, de belangen die aan artikel 25 Aw ten grondslag liggen — zoals de bescherming van de makers tegen ongewenste associatie, verminking van hun werk en reputatieschade — wel mogen worden meegekregen in de belangenafweging van de parodie-exceptie.
3. Universal trad op namens de makers
Universal is de exclusieve exploitant en vertegenwoordiger van de ABBA-catalogus. In de procedure bracht Universal naar voren dat de oorspronkelijke makers (Björn en Benny) principieel geen toestemming geven voor tekstwijzigingen en zich verzetten tegen het koppelen van hun melodieën aan drank- en carnavalsthematiek.
Aangezien Universal optrad namens de rechthebbenden, mocht de rechtbank deze subjectieve wensen en belangen van de oorspronkelijke auteurs laten meewegen als factor bij de vraag of het gebruik door De Kapotte Kachels proportioneel en redelijk was.
Samengevat
Mocht Universal artikel 25 Aw inzetten als eigen recht? Nee, persoonlijkheidsrechten blijven bij de makers van ABBA.
Mocht de rechter de belangen uit artikel 25 Aw meewegen? Ja, via de fair balance-toets van de parodie-exceptie (art. 18b Aw) mocht de rechter de bescherming van de eer, goede naam en integriteit van het werk van de oorspronkelijke makers zwaar laten wegen ten voordeel van Universal/ABBA.
In het arrest Deckmyn/Vandersteen (C-201/13) heeft het Hof van Justitie van de Europese Unie (HvJEU) bepaald dat het begrip 'parodie' een autonoom begrip van Unierecht is. Dit betekent dat in alle EU-lidstaten exact dezelfde criteria gelden.
Het Hof stelde twee essentiële kenmerken vast, wees een reeks oude nationale eisen af, en koppelde er één cruciale randvoorwaarde aan vast: de 'fair balance'-toets.
1. De twee essentiële kenmerken
Volgens het Hof heeft een parodie slechts twee kenmerkende eigenschappen:
Het oproepen van een bestaand werk, terwijl het er duidelijke verschillen mee vertoont: De parodie moet herkenbaar verwijzen naar het origineel, maar moet visueel of auditief voldoende afwijken zodat er geen verwarring over de identiteit van het werk ontstaat.
Het vormen van een uiting van humor of spot: De bewerking moet het oogmerk of het effect hebben om humor te produceren of de spot te drijven.
2. Wat níét vereist is (afgewezen criteria)
Vóór dit arrest stelden nationale rechters vaak strengere eisen aan een parodie. Het Hof van Justitie heeft deze aanvullende voorwaarden expliciet verworpen. Een parodie hoeft dus niet:
Een eigen "oorspronkelijk creatief karakter" te bezitten (behalve de waarneembare verschillen met het origineel);
Redelijkerwijs toegeschreven te kunnen worden aan een ander dan de oorspronkelijke maker;
Gericht te zijn op het oorspronkelijke werk zelf: Het traditionele onderscheid tussen parodie (spot op het werk zelf) en satire (het werk gebruiken om te spotten met een maatschappelijk onderwerp) is voor de uitzondering vervallen. Je mag werk A gebruiken om te spotten met onderwerp B;
De bron of de naam van de oorspronkelijke auteur te vermelden.
3. De randvoorwaarde: De 'Fair Balance'-toets
Dat een werk voldoet aan de twee essentiële kenmerken, betekent niet dat de parodie automatisch is toegestaan. De nationale rechter moet altijd toetsen of er een rechtvaardig evenwicht (fair balance) wordt bewaard tussen de betrokken grondrechten:
De vrijheid van meningsuiting en artistieke expressie van de parodiërende maker (artikel 11 EU-Handvest van de Grondrechten);
Het eigendomsrecht en de gerechtvaardigde belangen van de auteursrechthebbende (artikel 17 EU-Handvest).
Hoe werkt dit in de praktijk?
In de Deckmyn-zaak zelf ging het om een verstripte kalender van de politieke partij Vlaams Belang, waarin de bekende stripfiguur Wiske geld uitdeelde aan gesluierde mensen. Het Hof overwoog dat als een parodie een discriminerende of racistische boodschap overbrengt, de rechthebbenden (de erven Vandersteen) er een gerechtvaardigd belang bij hebben dat hun werk daar niet mee wordt geassocieerd. In zo'n geval weegt het belang van de auteursrechthebbende zwaarder dan de vrijheid van meningsuiting van de parodist.